Er is een moeilijkheid, die gij en ik hedenavond te overwinnen hebben: een vreemde taal is tussen ons en zelfs voor hen die de taal kennen, waarin ik spreek, is het moeilijk het ongewone geluid te volgen. Moeilijk ook is het voor mij als spreekster, want de taal is voor een spreker het instrument, dat hij bespeelt. Door de taal bereikt hij de harten en hoofden zijner hoorders, en indien het instrument ongewoon voor hen is, wordt de kracht van den spreker verzwakt en vermindert de mogelijkheid dat hij de gedachten en gevoelens zijner hoorders bereikt. Toch moeten wij hedenavond met die ongewone taal doen wat wij kunnen, en terwijl ik spreek zo helder en eenvoudig als mogelijk is, en gij uwe aandacht leent zullen wij samen trachten onze moeilijkheid te overwinnen en het onderwerp begrijpelijk te maken.

Ik ga tot u spreken over de Theosofie en hare leringen, en daar ik morgen te Haarlem over hetzelfde onderwerp zal spreken, splits ik het in twee delen, hoewel ik ieder deel als een afzonderlijke voordracht volledig zal maken. Ik zal hedenavond en morgen een verschillenden gedachtegang volgen, voor het geval dat sommigen uwer beide voordrachten mochten willen horen.

Diegenen onder u, die gedurende de laatste twintig jaren den ontwikkelingsgang van het denken in Europa hebben gevolgd, weten dat er een bijzondere richting van studie is, welke veel wordt gebruikt als een wapen tegen den godsdienst: de studie van Oosterse talen en Oosterse godsdiensten. De heilige boeken der Chinezen, der Hindoes, der oude Egyptenaren zijn bestudeerd door geleerden uit de verschillende landen van Europa en bij het onderzoeken dezer godsdiensten hebben zij gezien hoeveel die allen op elkander gelijken. Zij hebben bemerkt, toen zij de verschillende Schriften der Chinezen, der Perzen, der Egyptenaren ter hand namen, dat deze alle dezelfde lering gaven: zij spreken omtrent God op volkomen dezelfde wijze, zij spreken van God als Een, het Ene Bestaan, zij spreken van God als immer geopenbaard in drie-eenheid, in drievoudig aanzicht, terwijl iedere persoon in die drie-eenheid zijn eigen hoedanigheden heeft; en men zag dat al deze Schriften op dezelfde wijze spreken omtrent den mens en zijnen aard; zij leren dat de ziel des mensen onsterfelijk is, dat zijn aard samengesteld is, en bestudeerd moet worden om te kunnen worden begrepen; men zag dat in al deze Schriften der mensen ontwikkeling wordt geleerd, de ontwikkeling der ziel, welke de openbaring van den geest is in den mens. Men zag dat al deze Schriften leren dat enkele mensen hunne ontwikkeling hebben voleindigd, hunnen groei als geestelijke wezens hebben voltooid, en volmaakt zijn geworden als mens, goddelijk in hunne hoedanigheden, in hunne vermogens van hoofd en van hart; en in al deze Geschriften vond men geleeraard dat de mensen van heden kunnen groeien, gelijk die mensen uit het verleden zijn gegroeid, dat zij ook volmaakt kunnen worden en goddelijk, dat zij zich ook kunnen ontvouwen, stap na stap, leven na leven, zodat ieder, hoe onontwikkeld ook, kan ontwikkelen tot den volmaakten, goddelijken mens. Al deze dingen worden geleerd in alle Schriften der verschillende volkeren, en toen deze vertaald waren in verschillende Europese talen, begreep men dat de wereldgodsdiensten veel gemeen hebben en dat de meeste leerstellingen van een godsdienst zoals het Christendom, ook gevonden worden in het Hindoeïsme, het Boeddhisme, de leringen van Confucius en Lao-tse. Zij hebben allen zoveel gemeen, dat wij niet een godsdienst van de andere kunnen afscheiden. Toen deze ontdekking door de geleerden werd gedaan, toen deze boeken werden vertaald in verschillende talen en de mensen ze begonnen te lezen en erover te spreken, was het eerste besluit, waartoe velen kwamen, dat alle godsdiensten als zij in den grond hetzelfde waren, een oorsprong moesten hebben, en dat zij geen goddelijke openbaring konden zijn, maar dat een andere bron moest worden gevonden, waaruit de verschillende godsdiensten waren gevloeid. Vele geleerden nu, die den godsdienst niet goed gezind waren, trachtten hunne ontdekkingen te gebruiken om allen godsdienst te vernietigen en zeiden: Zij zijn alle voortgekomen uit de menselijke onwetendheid, uit de wijze waarop de mens de natuur beschouwt: hij heeft de natuur verpersoonlijkt en er wezens in gezien; en daar die wezens machtiger waren dan hij, aanbad hij ze: daar de wind zijne bouwwerken dikwijls vernietigde, daar hij den zon niet beheersen kon, hoewel zijn leven en gemak van hem afhing, daar de regen niet kwam op zijn bevel, hoewel hij zonder regen niet leven kon, noch zijn oogst groeien, moest de mens in zijn onwetendheid denken dat al deze dingen goddelijke krachten, goden waren; en hij aanbad ze om zo de voordelen te verkrijgen, die zij konden geven. En die geleerden zeiden dat zo alle godsdienst was opgegroeid, dat hij steeds zijnen oorsprong vond in Fetisj-dienst of animisme, en dat de godsdienst geen hogeren grondslag had dan de menselijke onwetendheid. Deze bewijsgrond tegen de waarde van den godsdienst heeft veel kwaad gesticht, want hij scheen te berusten op feiten. Het was waar dat alle godsdiensten hetzelfde leren, dat zij alle dezelfde denkbeelden verkondigen, het was waar dat de grote leraars allen hetzelfde zeiden, de een na den ander. De feiten, welke die geleerden aanhaalden, waren waar maar hun gevolgtrekkingen waren verkeerd. In het eerst begrepen de mensen het onderscheid niet tussen deze beide dingen en dachten dat alle godsdiensten zouden worden vernietigd door hun onderlinge overeenkomst.